APA ITU KARYA HAKCIPTA? MEMAHAMI HAKCIPTA MENERUSI PANDUAN AKTA HAKCIPTA (1987) - Bahagian 2

Di Malaysia, Akta Hak Cipta 1987 melindungi beberapa kategori karya seperti karya sastera, muzik, seni, filem, rakaman bunyi, siaran, karya terbitan dan persembahan tertentu. Namun begitu, tidak semua idea atau hasil kreativiti secara automatik dilindungi. Sesuatu karya lazimnya perlu bersifat asli dan telah dilestarikan dalam bentuk material sebelum perlindungan hakcipta boleh menjadi relevan.

Memahami jenis karya yang dilindungi adalah penting kerana ramai orang menyangka semua kandungan, idea, konsep, tulisan, gambar, video atau bahan digital semestinya dilindungi oleh hakcipta. Hakikatnya, undang-undang hakcipta mempunyai kategori, had dan syarat tertentu yang perlu difahami dengan betul.

1. Apa Maksud Karya Yang Dilindungi Hakcipta?

Karya yang dilindungi hakcipta ialah karya yang termasuk dalam kategori yang diiktiraf oleh undang-undang hakcipta dan memenuhi syarat asas perlindungan, khususnya dari sudut keaslian dan bentuk material. Dalam Bahasa Inggeris, karya yang dilindungi sering disebut sebagai copyrightable work, iaitu karya yang boleh mendapat perlindungan hakcipta.

Secara mudah, bukan semua idea, konsep atau cadangan boleh terus dianggap sebagai karya hakcipta. Undang-undang biasanya melihat sama ada idea itu telah dizahirkan dalam bentuk yang boleh dikenal pasti, contohnya melalui tulisan, lukisan, rakaman, filem, fail digital, skor muzik atau bentuk material lain.

2. Apa Itu Karya Sastera?

Karya sastera, atau literary work, bukan hanya bermaksud novel, puisi atau karya kreatif semata-mata. Dalam konteks hakcipta, karya sastera boleh merangkumi karya berbentuk teks, penulisan, susunan perkataan, kandungan bertulis dan bahan yang mempunyai bentuk penyampaian melalui bahasa atau tulisan.

Antara contoh karya sastera termasuk kandungan novel, cerpen, buku, manuskrip, rencana, artikel, penulisan sejarah, biografi, laporan, memo, ucapan, ceramah, syarahan, jadual, kompilasi dan kandungan rujukan seperti kamus, ensiklopedia atau thesaurus.

Namun begitu, ada bahan tertentu yang tidak semestinya dilindungi sebagai karya sastera biasa, contohnya teks rasmi kerajaan, penghakiman mahkamah, keputusan tribunal, hujahan dalam prosiding undang-undang tertentu, debat politik atau bahan rasmi lain yang tertakluk kepada pengecualian undang-undang.

3. Apa Itu Karya Muzik?

Karya muzik, atau musical work, merujuk kepada karya yang berkaitan dengan susunan muzik, melodi, komposisi, lirik, senikata dan susunan instrumen. Terma composition and arrangement boleh diterjemahkan sebagai “gubahan dan susunan”.

Dalam sesebuah lagu, hakcipta kadang-kadang tidak dimiliki oleh seorang individu sahaja. Penggubah melodi, penulis lirik, penyusun muzik dan pihak yang menghasilkan rakaman mungkin mempunyai hak yang berbeza bergantung kepada fakta, perjanjian dan sumbangan masing-masing.

Ini penting kerana ramai orang menyangka satu lagu hanya mempunyai satu pemilik hakcipta. Dalam amalan sebenar, satu lagu boleh melibatkan beberapa lapisan hak, termasuk hak terhadap melodi, lirik, susunan muzik dan rakaman bunyi.

4. Apa Itu Karya Seni?

Karya seni, atau artistic work, merujuk kepada karya visual atau karya yang mempunyai unsur seni, reka bentuk atau pertukangan. Terma craftsmanship boleh diterjemahkan sebagai “seni pertukangan”.

Contoh karya seni termasuk lukisan, rekaan grafik, fotografi, ukiran, kolaj, ilustrasi, model bangunan, reka bentuk bangunan dan karya seni pertukangan. Perlindungan ini tidak bergantung semata-mata kepada mutu karya tersebut. Karya yang sederhana atau tidak begitu menarik dari sudut seni masih boleh dilindungi jika memenuhi syarat undang-undang.

5. Apa Itu Karya Filem?

Karya filem merujuk kepada rakaman visual bergerak atau gambar bergerak. Dalam Bahasa Inggeris, istilah yang sering digunakan ialah motion picture, iaitu “gambar bergerak”. Ini termasuk filem, video, dokumentari, rakaman visual dan bentuk kandungan bergerak yang seumpamanya.

Karya filem juga boleh melibatkan runut bunyi atau soundtrack. Runut bunyi tidak semestinya hanya bermaksud lagu tema atau muzik latar. Ia juga boleh merangkumi dialog, bunyi persekitaran, bunyi kenderaan, bunyi suasana atau apa-apa bunyi yang menjadi sebahagian daripada karya filem tersebut.

6. Apa Itu Rakaman Bunyi?

Rakaman bunyi merujuk kepada rakaman sesuatu bunyi, selain daripada runut bunyi yang menjadi sebahagian daripada karya filem. Dalam Bahasa Inggeris, istilah yang sesuai ialah sound recording, iaitu “rakaman bunyi”.

Contohnya termasuk rakaman suara, rakaman muzik, rakaman alam semula jadi, rakaman bunyi burung, bunyi guruh, bunyi ombak, podcast audio atau apa-apa rakaman audio yang boleh dikenal pasti sebagai satu hasil rakaman.

7. Apa Itu Karya Siaran?

Karya siaran merujuk kepada kandungan penyiaran seperti siaran radio, televisyen, podcast, program audio visual atau bentuk penyiaran lain. Dalam Bahasa Inggeris, istilah yang digunakan ialah broadcast, iaitu “siaran”.

Dalam dunia digital sekarang, konsep siaran boleh menjadi lebih kompleks kerana kandungan boleh diterbitkan melalui pelbagai platform. Namun, prinsip asasnya masih berkisar kepada sama ada sesuatu kandungan itu merupakan bentuk penyiaran yang diiktiraf dan memenuhi syarat perlindungan di bawah undang-undang.

8. Apa Itu Karya Terbitan atau Kerja Derivatif?

Karya terbitan, atau derivative work, merujuk kepada karya yang dihasilkan berdasarkan karya asal. Contohnya termasuk terjemahan, adaptasi, susunan semula, pengubahan, ringkasan atau versi baharu yang berpunca daripada karya asal.

Namun begitu, karya terbitan biasanya memerlukan kebenaran atau lesen daripada pemilik hakcipta karya asal. Jika seseorang menterjemah, mengadaptasi atau mengubah karya orang lain tanpa kebenaran, isu pelanggaran hakcipta boleh timbul walaupun hasil terbitan itu mempunyai unsur kreativiti baharu.

Contohnya, jika seseorang menterjemah sebuah novel terkenal ke dalam Bahasa Melayu, hasil terjemahan itu mungkin mempunyai nilai kreatif. Namun, kerja terjemahan tersebut tetap memerlukan kebenaran atau lesen daripada pemilik hakcipta karya asal.

9. Adakah Persembahan Dilindungi Hakcipta?

Persembahan tertentu juga boleh mendapat perlindungan di bawah undang-undang hakcipta. Persembahan boleh merangkumi lakonan, persembahan muzik, bacaan karya sastera seperti deklamasi sajak, persembahan tarian, persembahan sarkas dan penceritaan cerita rakyat atau folklore.

Namun, tidak semua aktiviti boleh dianggap sebagai persembahan yang dilindungi. Contohnya, bacaan berita, aktiviti sukan atau tindakan penonton yang turut serta dalam sesuatu persembahan tidak semestinya mendapat perlindungan hakcipta sebagai satu persembahan.

Soalan Lazim Tentang Jenis Karya Hakcipta

Adakah artikel blog dilindungi hakcipta?
Ya, artikel blog boleh dilindungi sebagai karya sastera jika ia memenuhi syarat undang-undang seperti keaslian dan kewujudan dalam bentuk material atau digital.

Adakah gambar media sosial dilindungi hakcipta?
Gambar atau fotografi boleh dilindungi sebagai karya seni, tertakluk kepada fakta dan syarat undang-undang. Medium media sosial tidak semestinya menafikan perlindungan hakcipta.

Adakah lirik lagu dan melodi dilindungi secara berasingan?
Ya, dalam keadaan tertentu lirik, melodi, susunan muzik dan rakaman bunyi boleh melibatkan hak yang berbeza dan pemilik yang berbeza.

Bolehkah terjemahan karya orang lain dilindungi hakcipta?
Terjemahan boleh menjadi karya terbitan, tetapi biasanya memerlukan kebenaran atau lesen daripada pemilik hakcipta karya asal.

Adakah idea video atau konsep cerita dilindungi hakcipta?
Idea semata-mata biasanya tidak dilindungi. Yang lebih berpotensi dilindungi ialah bentuk nyata idea tersebut, seperti skrip, rakaman video, manuskrip atau karya yang telah dizahirkan.

_______________________